Decyzja o przekazaniu majątku bliskim to ważny krok – zarówno prawnie, jak i finansowo. W Polsce najczęściej rozważane są dwie formy przeniesienia prawa własności określonych składników majątkowych: darowizna (za życia) oraz zapis w testamencie (po śmierci). Każde z tych rozwiązań ma swoje plusy i minusy, a wybór zależy od okoliczności, relacji rodzinnych, a także od skutków podatkowych.
1. Czym różni się darowizna od testamentu?
Zgodnie z treścią art. 888 § 1 k.c. przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Darowizna stanowi zatem formalne przekazanie rzeczy na rzecz innej osoby pod tytułem darmym, czyli bez oczekiwania zapłaty.
Jak wynika wprost z treści przepisu darowizna jest umową, której stronami są darczyńca oraz podmiot, względem którego darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia (tzw. obdarowanemu). Przepisy prawa nie regulują natomiast kto może być owym obdarowanym. Oznacza to, że może nim być każdy – zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna. Pomiędzy obdarowanym a darczyńcą nie musi również istnieć stosunek pokrewieństwa – darowizna może zostać także przekazana na rzecz osoby zupełnie obcej. Podkreślenia wymaga, że umowa darowizny może zostać zawarta wyłącznie za życia darczyńcy.
Jeśli chodzi o formę prawną darowizny, to zgodnie z przepisami prawa, oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Niezachowanie tej formy nie przesądza natomiast o nieważności umowy darowizny, o ile przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Nie tyczy się to jednak darowizny rzeczy, do których przeniesienia własności przepisy prawa przewidują formę szczególną, np. przeniesienie własności nieruchomości. Taka umowa dla swojej ważności powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.
Testament stanowi natomiast rozrządzenie własnym majątkiem na wypadek śmierci. W odróżnieniu od darowizny, w przypadku której przeniesienie własności następuje natychmiast po podpisaniu umowy, testament zaczyna obowiązywać dopiero po śmierci testatora. Okoliczność ta przesądza o posiadaniu pełnej kontroli nad majątkiem i możliwością dysponowania nim do końca życia.
W przeciwieństwie od darowizny, sporządzenie testamentu nie wymaga formy szczególnej, niezależnie od tego jakiego rodzaju składników majątku dotyczy. Dla swojej ważności wymaga jedynie aby był sporządzony pismem własnoręcznym, opatrzony datą oraz podpisany przez testatora. Co istotne, w polskim porządku prawnym testament może zawierać rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci jedynie jednej osoby. Sporządzenie testamentu, przykładowo, wspólnie z małżonkiem będzie skutkować jego całkowitą nieważnością.
Testament może być sporządzony także w innych przewidzianych prawem formach, w tym w formie aktu notarialnego. W wyjątkowych sytuacjach, przy spełnieniu określonych wymagań, testament sporządzony może być nawet w formie ustnej.
2. Możliwość odwołania
Należy pamiętać, że dokonując darowizny na rzecz drugiej osoby jest to czynność, co do zasady, nieodwracalna. Aby skutecznie odwołać darowiznę, darczyńca bądź jego spadkobiercy muszą dowieść, że obdarowany dopuścił się względem darczyńcy rażącej niewdzięczności. W orzecznictwie zostało zaprezentowane stanowisko, zgodnie z którym jako rażąca niewdzięczność może być potraktowane zachowanie obdarowanego, które, oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę (tak: wyr. SN z 7.5.2003 r., IV CKN 115/01, Legalis). W praktyce określenie czy zachowanie obdarowanego przejawia cechy rażącej niewdzięczności bywa kłopotliwe – najczęściej konieczne okazuje się przeprowadzenie postępowania sądowego w tej sprawie.
Testament może być natomiast odwołany w każdym czasie i z każdego powodu. Odwołanie testamentu zwykłego może nastąpić zarówno przez sporządzenie nowego testamentu (chronologię testamentów ustala się na podstawie dat widniejących w jego treści, dlatego tak ważne jest precyzyjne określenie momentu jego sporządzenia), jak i jego zniszczenie (przekreślenie, podarcie). W celu odwołania testamentu sporządzonego u notariusza należy spisać oświadczenie o odwołaniu ostatniej woli.
3. Czy dokonana darowizna ma wpływ na wartość spadku?
Co do zasady, dokonane za życia darowizny będą doliczone do masy spadkowej. Ich wartość powiększy zatem wartość spadku podlegającego podziałowi pomiędzy spadkobierców. Uwzględnieniu nie podlegają tylko takie darowizny, które były drobne i zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach.
Oznacza to, że jeśli spadkobierca za życia spadkodawcy otrzymał już wartościowy przedmiot bądź sumę pieniężną, to w postępowaniu spadkowym jego udział spadkowy zostanie odpowiednio pomniejszony.
Uwaga ! Darczyńca może w dowolnej formie oświadczyć, że dana darowizna została zwolniona z obowiązku zaliczenia jej do schedy spadkowej. Można takie zastrzeżenie uwzględnić również w samej umowie darowizny.
Dokonane darowizny nie pozostają również bez wpływu na prawa osób, którzy byliby powołani do dziedziczenia z ustawy w razie rozrządzenia majątkiem przez spadkodawcę w formie testamentu. Jeśli masa spadkowa nie umożliwia zaspokojenia praw osób uprawnionych do zachowku, osoby te mają prawo zwrócić się do obdarowanego o jego zapłatę bądź uzupełnienie.
Co istotne, uwzględnieniu nie podlegają tylko takie darowizny, które były drobne
i zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach oraz te dokonane ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku, jeśli jednocześnie dotyczyły osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.
4. Jakich kosztów można się spodziewać?
Pod względem konieczności poniesienia kosztów – zdecydowanie korzystniej wypada testament. Testament własnoręczny można sporządzić za darmo, natomiast testament notarialny to koszt rzędu 50-200 zł w zależności od rodzaju rozrządzeń w nim zawartych. Koszt dokonania darowizny uzależniony jest natomiast od wartości jej przedmiotu. Przykładowo, jeśli przedmiotem darowizny jest nieruchomość o wartości 500 000 zł to koszt sporządzenia aktu wyniesie 1010 złotych plus 0,4% z nadwyżki ponad 500 000 zł.
5. Kwestie podatkowe
W polskim porządku prawnym nabycie rzeczy lub praw majątkowych podlega opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn. Konieczność taka wystąpi
w przypadku, gdy wartość darowizny bądź spadku przekroczy ustawowo określone kwoty wolne od podatku. W zależności od stopnia pokrewieństwa obowiązują różne kwoty wolne od podatku:
– Grupa 1 – 36 120 zł (małżonek, zstępni, wstępni itd.);
– Grupa 2 – 27 090 zł (zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, małżonkowie rodzeństwa itd.);
– Grupa 3 – 5 733 zł (pozostałe osoby)
W ramach grupy 1 wyróżnia się także grupę 0, do której zaliczają się w szczególności: małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha. W przypadku tejże grupy wszelkie darowizny bez względu na ich wartość, mogą być zwolnione z opodatkowania. Jednakże by uniknąć zapłaty podatku, należy w terminie 6 miesięcy na formularzu SD-Z2 zgłosić otrzymaną darowiznę.
6. Podsumowanie
Wybór między darowizną a testamentem zależy od Twojej indywidualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Testament – zapewnia większą elastyczność i pozwala zachować pełną kontrolę nad majątkiem aż do końca życia. Z kolei darowizna daje możliwość natychmiastowego zabezpieczenia interesów bliskich.
Planując sukcesję uwzględnij przede wszystkim wysokość kosztów przygotowania odpowiednich dokumentów, wysokość podatków oraz skutek długofalowy podejmowanych przez siebie działań. Każda z form ma swoje zalety i ograniczenia, dlatego często najlepszym rozwiązaniem jest połączenie różnych narzędzi przekazania majątku.
Niezależnie od wybranej formy kluczowe jest świadome działanie i właściwe zabezpieczenie prawne, które zagwarantuje Twoim bliskim spokój oraz ochroni ich przed ewentualnymi sporami spadkowymi w przyszłości.
Jeśli nie masz pewności, które rozwiązanie będzie najbardziej korzystne w Twojej sytuacji, warto skorzysta z profesjonalnego wsparcia – konsultacja z Kancelarią pomoże wybrać wariant dopasowany do Twoich potrzeb.